20 sentyabr Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində dövlət suverenliyinin tam bərpasını ifadə edən mühüm tarixlərdən biridir. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən Zəfər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ yaratdı. Lakin Qarabağda qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğu dövlət suverenliyinin bütün ərazidə tam təmin olunmasına imkan vermirdi. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan öz ərazisində konstitusiya quruluşunun bərpasını təmin etdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilməsi bu tarixin dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini rəsmiləşdirdi.

Bu tarixi proses Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin həyatında da yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. 2023-cü il sentyabr hadisələrindən sonra həmin ərazilərdə Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi və qanunvericiliyinin tətbiqi üçün yeni imkanlar yarandı. Prezident İlham Əliyev 15 oktyabr 2023-cü ildə Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Bu hadisələr həmin şəhərlərin Azərbaycan dövlətinin vahid hüquqi və inzibati məkanına qayıdışını simvolizə edən mühüm məqamlar sırasında yer aldı. Rəsmi məlumatlarda Xocalı və Xocavənd şəhərlərinin 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan nəzarətinə keçməsi də qeyd olunur. Beləliklə, 20 sentyabrın mahiyyəti yalnız hərbi hadisələrlə deyil, dövlət suverenliyinin praktiki şəkildə təmin edilməsi ilə bağlı daha geniş proseslə xarakterizə olunur.

20 sentyabrın digər mühüm xüsusiyyəti həmin günün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin tarixi yaddaşında ayrıca yer tutmasıdır. Azərbaycan Prezidentinin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-si bu dörd şəhərin günü kimi müəyyənləşdirilib. Bu qərar Qarabağda baş verən tarixi dəyişikliklərin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsinə xidmət edir. Eyni tarixin Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması onun ümumxalq və dövlətçilik məzmununu daha da genişləndirir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin adlarının 20 sentyabrla əlaqələndirilməsi həmin şəhərlərin müasir inkişaf mərhələsinin başlanğıcını da ifadə edir. Beləliklə, tarixdə mühüm yer tutan hadisə sonrakı mərhələdə şəhərlərin dirçəldilməsi və yeni həyatın qurulması prosesi ilə tamamlanır.

Qarabağda dövlət suverenliyinin bərpasından sonra əsas diqqət insanların doğma torpaqlarına qayıdışının və normal yaşayış şəraitinin təmin edilməsinə yönəlib. Böyük Qayıdış çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması ilə yanaşı, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılması da həyata keçirilir. Məktəblərin, bağçaların, tibb müəssisələrinin, yolların, enerji və kommunikasiya sistemlərinin qurulması qayıdış prosesinin davamlılığını təmin edən əsas istiqamətlərdəndir. Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının 2024-cü ilin mayından başlanması bu prosesin praktiki nəticələrindən biri kimi göstərilir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə sosial həyatın və şəhər mühitinin yenidən formalaşdırılması Qarabağın ölkənin ümumi inkişaf məkanına inteqrasiyasının mühüm hissəsidir.

Böyük Qayıdışın əhəmiyyəti yalnız insanların əvvəlki yaşayış yerlərinə köçürülməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas məqsəd həmin ərazilərdə təhlükəsiz, dayanıqlı və müasir həyat üçün zəruri şəraitin yaradılmasıdır. Bunun üçün yaşayış binaları ilə yanaşı, təhsil, səhiyyə, nəqliyyat, rabitə və digər xidmət sahələrinin inkişaf etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İqtisadi fəallığın artırılması, sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi və yeni məşğulluq yerlərinin yaradılması qayıdan insanların burada uzunmüddətli məskunlaşmasına şərait yaradır. Qarabağın yenidən qurulması həm də regionun sosial və iqtisadi potensialının ölkənin ümumi inkişafına qoşulmasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə görülən işlər təkcə tikinti layihələri deyil, yeni sosial həyatın formalaşdırılması prosesinin tərkib hissəsidir.

20 sentyabrın mahiyyətini daha dolğun anlamaq üçün onu Qarabağda baş verən genişmiqyaslı dəyişikliklərin ümumi kontekstində qiymətləndirmək mümkündür. Bu tarix bir tərəfdən dövlət suverenliyinin bərpasını, digər tərəfdən isə azad edilmiş ərazilərdə yeni inkişaf mərhələsinin başlanmasını ifadə edir. Prezident İlham Əliyevin 15 oktyabr 2023-cü ildə həmin şəhərlərdə Dövlət Bayrağını ucaltması bu mərhələnin simvolik hadisələrindən biri kimi tarixə düşüb. Rəsmi mənbələrdə Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə bayrağın ucaldılması ilə yanaşı, həmin ərazilərin gələcək inkişafına yönəlmiş tədbirlər də davamlı proses kimi təqdim olunur. Tarixi yaddaşın qorunması ilə müasir şəhərsalma və sosial inkişafın bir araya gətirilməsi Qarabağda yeni həyatın əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilir. Bu proses Azərbaycanın keçmişin izlərini qoruyaraq gələcəyə yönəlmiş quruculuq siyasətini davam etdirməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil edir.

Bu gün 20 sentyabr həm dövlət suverenliyinin bərpasını, həm də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin yeni inkişaf yolunu xatırladan əlamətdar tarix kimi qeyd olunur. Həmin günün Dövlət Suverenliyi Günü və adıçəkilən şəhərlərin günü kimi müəyyənləşdirilməsi onun Azərbaycan dövlətçiliyi tarixindəki yerini daha da möhkəmləndirib. Qarabağda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri tarixi hadisənin nəticələrinin gündəlik həyata çevrilməsini təmin edən uzunmüddətli prosesdir. Doğma yurdlara qayıdan insanların yeni məktəblərdə təhsil alan uşaqları, fəaliyyət göstərən sosial obyektlər və yenilənən şəhər infrastrukturu bu prosesin canlı mənzərəsini formalaşdırır. 20 sentyabrın yaddaşlarda yaşaması yalnız keçmiş hadisələrin xatırlanması deyil, dövlət suverenliyinin, milli həmrəyliyin və quruculuq mərhələsinin əhəmiyyətinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından da önəmlidir. Qarabağda formalaşan yeni həyat bu tarixi günün məzmununu zaman keçdikcə daha geniş sosial, iqtisadi və mədəni çərçivədə tamamlayır.

Rzayeva Ayşən Əsəd qızı

337 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini