20 sentyabr Azərbaycan tarixində yeni bir mərhələnin rəmzinə çevrilmiş əlamətdar günlərdən biridir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin günü kimi qeyd olunan bu tarix yalnız təqvimdə yer alan növbəti əlamətdar gün deyil. Bu tarix Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpası ilə nəticələnən tarixi prosesin yaddaşda yaşadılması, azad edilmiş ərazilərin keçmişi ilə bu günü arasında bağların qurulması və gələcəyə dair yeni baxışın ifadəsidir. Uzun illər ərzində Qarabağ məsələsi Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında ağır itkilər, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların nisgili və torpaqların işğal altında qalması ilə bağlı ağrılı səhifə kimi yaşadı. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə adları da bu tarixin müxtəlif mərhələlərində xalqımızın taleyi ilə sıx bağlı oldu. Bu şəhərlərin hər biri Azərbaycanın tarixində, mədəni yaddaşında və ictimai həyatında özünəməxsus yer tutur. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində ölkənin qarşısında duran ən böyük problemlərdən biri ərazi bütövlüyünün pozulması idi. İşğal nəticəsində yüz minlərlə insan doğma yaşayış məskənlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Qarabağ və ətraf rayonlarda şəhər və kəndlərin infrastrukturu dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu. Lakin bütün bu illər ərzində Azərbaycan xalqının əsas məqsədi dəyişmədi: ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası. 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi bu istiqamətdə həlledici dönüş yaratdı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsi azad edildi. Şuşanın azad olunması isə müharibənin gedişində mühüm tarixi dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin dəfələrlə qeyd etdiyi kimi, Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın hərbi-siyasi üstünlüyünü daha da möhkəmləndirdi. Lakin 2020-ci ildən sonra qarşıda daha mürəkkəb və genişmiqyaslı bir proses dayanırdı. Söhbət yalnız hərbi nəticələrin əldə edilməsindən deyil, Azərbaycanın Qarabağ üzərində tam suverenliyinin təmin olunmasından gedirdi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın suverenliyi bütün ölkə ərazisində tam bərpa edildi. Bununla da uzun illər davam edən separatizmə son qoyuldu və Qarabağda yeni mərhələnin əsası qoyuldu. 20 sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd olunması məhz həmin tarixi prosesin mahiyyətini özündə birləşdirir. Bu tarixə yalnız keçmişin xatırlanması prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Çünki bu şəhərlərin qarşısında indi tamam başqa vəzifələr dayanır. Əsas məsələ dağıntıların aradan qaldırılması, şəhərlərin yenidən qurulması, müasir infrastrukturun yaradılması, insanların doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi və bu ərazilərin ölkənin ümumi inkişaf sisteminə inteqrasiyasıdır. Bu gün Qarabağda aparılan genişmiqyaslı quruculuq işləri Azərbaycanın müharibədən sonrakı inkişaf gündəliyinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Yeni yolların çəkilməsi, yaşayış komplekslərinin salınması, sosial obyektlərin, məktəblərin və digər infrastrukturun yaradılması həmin ərazilərdə həyatın yenidən canlandırılmasına xidmət edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin yalnız fiziki baxımdan deyil, sosial və iqtisadi baxımdan da dirçəldilməsi uzunmüddətli inkişaf baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xankəndi bu prosesdə xüsusi simvolik məna daşıyan şəhərlərdən biridir. Qarabağın siyasi və ictimai həyatında mühüm yer tutmuş Xankəndinin Azərbaycanın ümumi şəhər məkanına yenidən inteqrasiyası yeni tarixi mərhələnin göstəricisidir. Şəhərin gələcək inkişafı onun müasir urbanistik prinsiplər əsasında yenidən qurulması, iqtisadi potensialının üzə çıxarılması və sosial həyatının canlandırılması ilə bağlıdır. Xocalının adı isə Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi ağrı ilə bağlıdır. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə törədilmiş Xocalı faciəsi Azərbaycanın ən ağır faciələrindən biri kimi yaddaşlarda yaşayır. Buna görə Xocalının azad edilməsi təkcə coğrafi baxımdan bir yaşayış məntəqəsinin nəzarətə götürülməsi deyil, həm də illərlə doğma şəhərinə qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların tarixi ədalət gözləntisinin mühüm mərhələsidir. Xocavənd də Qarabağın qədim yaşayış məskənlərindən biri kimi Azərbaycanın tarixi-coğrafi məkanında mühüm yer tutur. Bu ərazinin azad edilməsi ilə onun tarixi və mədəni irsinin araşdırılması, qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması üçün yeni imkanlar yaranıb. Eyni yanaşma Ağdərə üçün də keçərlidir. Qarabağın mühüm bölgələrindən olan Ağdərə öz təbii sərvətləri, coğrafi mövqeyi və tarixi əhəmiyyəti ilə Azərbaycanın gələcək inkişaf xəritəsində xüsusi yer tutur. Bu şəhərlərin hər biri fərqli tarixə, fərqli coğrafiyaya və fərqli yaddaşa malik olsa da, onları birləşdirən əsas məqam Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası və dövlət suverenliyinin təmin olunmasıdır. Bu baxımdan 20 sentyabr həm də dövlətçilik tarixinin mühüm səhifələrindən birini xatırladan gündür. Qarabağda yeni həyatın qurulması yalnız tikinti layihələrinin həyata keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Burada söhbət insanların doğma torpaqları ilə münasibətinin yenidən qurulmasından, sosial mühitin bərpasından, tarixi yaddaşın qorunmasından və gələcək nəsillər üçün yeni yaşayış məkanlarının formalaşdırılmasından gedir. Şəhərlərin yenidən qurulması ilə yanaşı, onların tarixi simasının qorunması da mühüm məsələlərdən biridir. Çünki şəhər yalnız binalardan və yollardan ibarət deyil. Şəhər həm də insanların xatirələri, mədəniyyəti, adətləri və nəsildən-nəslə ötürülən yaddaşıdır. Bu baxımdan Qarabağda həyata keçirilən proses həm də keçmişlə gələcək arasında körpünün yaradılmasıdır. Dağıdılmış və uzun müddət istifadəsiz qalmış ərazilərdə yeni məktəblərin, yaşayış məhəllələrinin, sosial obyektlərin və müasir infrastrukturun yaradılması gələcəyə hesablanmış dövlət siyasətinin tərkib hissəsidir. 20 sentyabrın əhəmiyyəti həm də ondadır ki, bu tarix Azərbaycanın suverenliyinin bərpası ilə bağlı mühüm mərhələni yaddaşda saxlayır. Tarix isə yalnız keçmişdə baş verən hadisələrin xronologiyası deyil. Tarix həm də gələcək üçün çıxarılan nəticələrdir. Qarabağ nümunəsi göstərir ki, dövlətin ərazi bütövlüyü və suverenliyi yalnız siyasi anlayışlar deyil, milli yaddaşın, dövlətçilik düşüncəsinin və cəmiyyətin gələcəyə baxışının mühüm dayaqlarıdır. Bu gün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə haqqında danışarkən artıq yalnız keçmişin ağrılarından söz açılmır. Bu şəhərlərin qarşısında yeni inkişaf perspektivləri dayanır. Qarabağda qurulan yeni həyat Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açır. Burada əsas hədəf şəhərlərin müasir standartlara uyğun şəkildə yenidən qurulması ilə yanaşı, onların Azərbaycanın sosial-iqtisadi həyatında fəal rol oynayan yaşayış məkanlarına çevrilməsidir. 20 sentyabr bu mənada həm yaddaş, həm suverenlik, həm də gələcək anlayışlarını bir araya gətirən tarixdir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin adı artıq Azərbaycanın yeni tarixinin mühüm səhifələri ilə yanaşı çəkilir. Bu şəhərlərin gələcək siması isə onların yalnız azad edilmiş ərazilər kimi deyil, inkişaf edən, yaşayan və ölkənin ümumi tərəqqisinə töhfə verən şəhərlər kimi formalaşmasından asılı olacaq. Qarabağın yeni dövrü məhz bu düşüncə üzərində qurulur: dağıntıların yerində həyat, boş qalmış küçələrdə insan səsi, susmuş şəhərlərdə yenidən hərəkət və gələcəyə inam. 20 sentyabr isə bütün bunların tarixi yaddaşda ifadə olunduğu günlərdən biri kimi Azərbaycan təqvimində özünəməxsus yer tutur. Bu tarix azad edilmiş ərazilərin Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymasını ifadə edir. Qarabağda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri dövlətin qarşıya qoyduğu strateji məqsədlərin ardıcıl şəkildə reallaşdırıldığını göstərir. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin dirçəldilməsi bu ərazilərin iqtisadi, sosial və mədəni potensialının yenidən üzə çıxarılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Burada yaradılan yeni infrastruktur gələcəkdə şəhərlərin daha geniş regional əlaqələrə qoşulmasına imkan verəcək. Doğma yurda qayıdış isə bu prosesin ən mühüm insani istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Qayıdan sakinlərin təhlükəsiz və layiqli yaşayış şəraiti ilə təmin olunması şəhərlərin sosial həyatının bərpasına yeni impuls verir. Eyni zamanda, tarixi-mədəni irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması qarşıda duran əsas vəzifələr sırasındadır. Qarabağın yenidən qurulması Azərbaycanın şəhərsalma və regional inkişaf siyasətinin də yeni nümunələrini formalaşdırır. Bu proses nəticəsində vaxtilə həyatın dayandığı məkanlarda yeni iqtisadi və sosial dinamika yaranır. Beləliklə, 20 sentyabr yalnız tarixi hadisəni xatırladan deyil, Qarabağın gələcəyə doğru inamla addımladığını göstərən əlamətdar tarix kimi yadda qalır.

Pirşağı qəsəbəsi, 112 nömrəli tam orta məktəbin müəllimi Ramilə Qaragözova.