“Şuşada ucalan bayraq, tarixdə əbədi yaşayan Zəfər”
Zəfər Günü Azərbaycan tarixinin ən mühüm hadisələrindən birini, xalqın milli iradəsinin, dövlətin siyasi qətiyyətinin və ordunun döyüş qabiliyyətinin vahid məqsəd ətrafında birləşməsinin təntənəsini ifadə edir. 8 Noyabr 2020-ci il Azərbaycan dövlətçilik tarixində yalnız hərbi qələbənin əldə edildiyi gün deyil, həm də uzun illər davam edən münaqişənin taleyini dəyişdirən, ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərinə və regionun geosiyasi mənzərəsinə ciddi təsir göstərən tarixi dönüş nöqtəsidir. Bu tarix Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda apardığı mübarizənin, beynəlxalq hüquqa əsaslanan siyasi mövqeyinin və xalqın tarixi yaddaşında qorunan torpaq həsrətinin nəticəyə çevrildiyi gün kimi yadda qaldı.
Zəfərin mahiyyətini düzgün anlamaq üçün onun tarixi-siyasi köklərinə nəzər salmaq vacibdir. XX əsrin sonlarında Sovet İttifaqının dağılması ilə Cənubi Qafqazda yaranan yeni siyasi şərait Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının silahlı münaqişəyə çevrilməsi ilə müşayiət olundu. 1988-ci ildən etibarən dərinləşən qarşıdurma, Ermənistanın hərbi təcavüzü və separatçı qüvvələrin fəaliyyəti Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə ciddi zərbə vurdu. 1992–1993-cü illərdə baş verən işğallar nəticəsində ölkənin Dağlıq Qarabağ bölgəsi və ətraf yeddi rayonu Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi. Yüz minlərlə azərbaycanlı doğma yurdlarından didərgin düşdü, şəhər və kəndlər dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təsdiqləyir, işğalçı qüvvələrin zəbt olunmuş ərazilərdən çıxarılmasını tələb edirdi. Lakin bu sənədlərin qəbulundan sonra uzun illər keçməsinə baxmayaraq, onların tələblərinin həyata keçirilməsi təmin edilmədi. Beynəlxalq vasitəçilik mexanizmləri münaqişənin həllində gözlənilən nəticəni vermədi. Danışıqlar prosesi uzandıqca işğal edilmiş ərazilərdə qeyri-qanuni məskunlaşdırma, infrastruktur dəyişiklikləri və tarixi-mədəni abidələrin dağıdılması kimi hallar davam edirdi.
Belə bir şəraitdə Azərbaycan qarşısında iki mühüm vəzifə dayanırdı: bir tərəfdən beynəlxalq hüquqa əsaslanan sülh danışıqlarını davam etdirmək, digər tərəfdən isə dövlətin müdafiə qabiliyyətini gücləndirərək mümkün hərbi təhdidlərə hazır olmaq. Bu iki istiqamət sonrakı illərdə Azərbaycanın dövlət siyasətinin əsas sütunlarına çevrildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra ölkədə siyasi sabitliyin təmin olunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, nizami ordunun formalaşdırılması və iqtisadi inkişaf üçün zəruri şəraitin yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. 1994-cü ilin mayında atəşkəs razılaşmasının əldə olunması Azərbaycana müharibənin yaratdığı ağır nəticələri aradan qaldırmaq, dövlət quruculuğunu sürətləndirmək və gələcək inkişaf strategiyasını müəyyənləşdirmək imkanı verdi. Bununla belə, atəşkəs münaqişənin həlli demək deyildi. Azərbaycanın qarşısında hələ də işğal altında qalan torpaqların azad edilməsi kimi tarixi vəzifə dayanırdı.
2003-cü ildən etibarən Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında yeni mərhələ başlandı. İqtisadi potensialın artırılması, beynəlxalq münasibətlər sistemində ölkənin mövqelərinin möhkəmləndirilməsi, hərbi sənayenin inkişafı və Silahlı Qüvvələrin müasirləşdirilməsi ardıcıl dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərinə çevrildi. Enerji strategiyasının uğurla həyata keçirilməsi nəticəsində əldə edilən iqtisadi imkanlar müdafiə sektorunun inkişafına da yönəldildi. Azərbaycan müasir silah sistemləri əldə etdi, hərbi qulluqçuların peşəkarlığının artırılması, döyüş hazırlığının yüksəldilməsi və beynəlxalq hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində mühüm nailiyyətlər qazandı.
Bu dövrdə həyata keçirilən siyasətin mühüm cəhətlərindən biri hərbi gücün yalnız silah və texnika ilə ölçülməməsi idi. Müasir döyüş strategiyası, kəşfiyyat imkanları, idarəetmə sistemləri, yüksək texnologiyaların tətbiqi və şəxsi heyətin hazırlığı vahid hərbi konsepsiya daxilində inkişaf etdirildi. Azərbaycan Ordusunun müxtəlif beynəlxalq təlimlərdə iştirakı, Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi və müasir döyüş təcrübəsinin mənimsənilməsi Silahlı Qüvvələrin potensialının yüksəlməsinə mühüm töhfə verdi.
2016-cı ilin Aprel döyüşləri bu hazırlığın və Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin nümayişi baxımından əhəmiyyətli hadisə oldu. Ermənistanın hərbi təxribatlarına cavab olaraq həyata keçirilən əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan Ordusu bir sıra strateji yüksəklikləri və əraziləri azad etdi. Aprel döyüşləri göstərdi ki, Azərbaycan ordusu artıq əvvəlki illərin ordusu deyil. Döyüş meydanında əldə edilən nəticələr həm hərbi, həm də siyasi baxımdan mühüm mesaj idi. 2018-ci ildə Günnüt əməliyyatı zamanı əldə edilən uğurlar da Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əməliyyat imkanlarının genişləndiyini nümayiş etdirdi.
2020-ci ilin iyul ayında Tovuz istiqamətində baş verən hərbi toqquşmalar isə regionda vəziyyətin nə qədər gərgin olduğunu bir daha göstərdi. Ermənistan silahlı qüvvələrinin dövlət sərhədində törətdiyi təxribatlar nəticəsində hərbi qulluqçularımız və mülki şəxslər arasında itkilər baş verdi. General-mayor Polad Həşimovun şəhid olması Azərbaycan cəmiyyətində böyük sarsıntı yaratdı. Lakin bu hadisə eyni zamanda xalqın milli həmrəyliyini və orduya dəstəyini daha da gücləndirdi. İyul hadisələrindən sonra cəmiyyətdə yaranan yüksək vətənpərvərlik ruhu sentyabr ayında baş verəcək tarixi hadisələrin ictimai-siyasi zəminini formalaşdıran amillərdən biri oldu.
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı hərbi təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Beləliklə, 44 gün davam edən Vətən müharibəsi başlandı. Müharibənin ilk günlərindən etibarən Azərbaycan Ordusu müxtəlif istiqamətlərdə uğurlu əməliyyatlar həyata keçirərək işğal altında olan ərazilərin azad edilməsinə nail oldu. Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı və digər ərazilərdə əldə edilən uğurlar hərbi əməliyyatların gedişinə ciddi təsir göstərdi.
Vətən müharibəsinin gedişində Azərbaycan Ordusunun tətbiq etdiyi döyüş taktikası müasir hərb elmi baxımından da diqqətəlayiq hadisə oldu. Pilotsuz uçuş aparatlarının, dəqiq idarə olunan silah sistemlərinin, kəşfiyyat vasitələrinin və çevik əməliyyat idarəetməsinin kompleks şəkildə tətbiqi düşmənin müdafiə sisteminə ciddi zərbə vurdu. Hərbi əməliyyatların nəticələri göstərdi ki, müasir müharibələrdə texnoloji üstünlük, düzgün planlaşdırma və operativ qərarvermə həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Müharibə yalnız döyüş meydanında deyil, informasiya məkanında da davam edirdi. Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyətə hadisələrin mahiyyətini çatdırmaq, dövlətin hüquqi mövqeyini müdafiə etmək və Ermənistanın informasiya manipulyasiyalarına qarşı mübarizə aparmaq istiqamətində fəal siyasət həyata keçirdi. Cənab Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin beynəlxalq media qurumlarına verdiyi müsahibələr bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Həmin müsahibələrdə Azərbaycan dövlətinin mövqeyi, münaqişənin tarixi səbəbləri, beynəlxalq hüququn tələbləri və hərbi əməliyyatların məqsədləri ardıcıl şəkildə izah edilirdi.
Müharibənin ən mühüm mərhələlərindən biri Şuşa şəhərinin azad edilməsi oldu. Qarabağın tacı hesab edilən Şuşa yalnız coğrafi və hərbi baxımdan deyil, həm də Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni yaddaşında tutduğu mövqeyə görə xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Şəhərin strateji yüksəklikdə yerləşməsi onun azad edilməsini mürəkkəb hərbi vəzifəyə çevirirdi. Azərbaycan xüsusi təyinatlılarının çətin relyef şəraitində, mürəkkəb hava və döyüş şərtlərində həyata keçirdiyi əməliyyatlar hərb tariximizin ən yaddaqalan səhifələrindən birinə çevrildi.
Şuşa əməliyyatı müharibənin taleyini həll edən əsas hadisələrdən biri oldu. Şəhərin azad edilməsi Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyini ciddi seçim qarşısında qoydu. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi xəbərini Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciətində elan etdi. Bu xəbər Azərbaycan cəmiyyətində böyük sevinc və qürur hissi yaratdı. Uzun illər işğal altında qalan şəhərin azad edilməsi yalnız hərbi uğur deyil, həm də milli-mədəni yaddaşın bərpası baxımından tarixi hadisə idi.
Şuşanın azad edilməsindən sonra hərbi-siyasi vəziyyət Ermənistan üçün daha da mürəkkəbləşdi. Noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərləri tərəfindən üçtərəfli bəyanat imzalandı. Sənədə əsasən, hərbi əməliyyatlar dayandırıldı, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması müəyyənləşdirildi, regionda yeni təhlükəsizlik və nəqliyyat mexanizmlərinin formalaşdırılması üçün müddəalar təsbit edildi. Beləliklə, 44 günlük müharibə Azərbaycanın hərbi-siyasi qələbəsi ilə nəticələndi.
Zəfərin əldə edilməsində Azərbaycan xalqının birliyi və milli həmrəyliyi mühüm rol oynadı. Müharibə dövründə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri vahid məqsəd ətrafında birləşdi. Cəbhəyə könüllü şəkildə yollanan gənclər, hərbi qulluqçuların ailələrinə dəstək göstərən insanlar, informasiya cəbhəsində fəaliyyət göstərən jurnalistlər və xaricdə Azərbaycanın haqq səsini çatdıran soydaşlarımız ümumi mübarizənin iştirakçılarına çevrildilər. Bu həmrəylik dövlət və cəmiyyət münasibətlərinin gücünü nümayiş etdirən mühüm amil idi.
Lakin Zəfər Gününün mahiyyəti yalnız qazanılmış hərbi uğurla məhdudlaşmır. Bu tarix eyni zamanda şəhidlərin xatirəsinin yaşadılması, qazilərin qəhrəmanlığının qiymətləndirilməsi və müharibənin yaratdığı humanitar nəticələrin aradan qaldırılması məsuliyyətini də özündə ehtiva edir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçən şəhidlərin fədakarlığı xalqın tarixi yaddaşında əbədi yaşayacaqdır. Onların mübarizəsi müstəqil dövlətçiliyin qorunması və gələcək nəsillərin təhlükəsiz şəraitdə yaşaması naminə göstərilmiş ən böyük fədakarlıqlardan biridir.
Vətən müharibəsi zamanı 2900-dən artıq Azərbaycan hərbi qulluqçusu şəhid oldu, minlərlə hərbçimiz yaralandı. Onların hər biri Azərbaycanın müasir tarixində özünəməxsus yer tutur. Şəhidlərin ailələrinə dövlət qayğısının göstərilməsi, qazilərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, tibbi və psixoloji reabilitasiyasının təşkili müharibədən sonrakı dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu istiqamətdə həyata keçirilən sosial proqramlar müharibənin insan talelərində yaratdığı ağır nəticələrin aradan qaldırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Müharibədən sonra Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi oldu. Uzun illər ərzində dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların, tunellərin, körpülərin, elektrik və su təchizatı sistemlərinin yaradılması dövlətin postmüharibə strategiyasının mühüm hissəsinə çevrildi. Bu proses yalnız infrastrukturun bərpası deyil, həm də ərazilərin iqtisadi və sosial həyata yenidən inteqrasiyası məqsədini daşıyırdı.
2021-ci ilin mayında təsdiq edilən Böyük Qayıdış proqramı işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni yaşayış mühitinin yaradılması üçün mühüm mərhələ oldu. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Laçın, Kəlbəcər və digər ərazilərdə həyata keçirilən layihələr bölgənin gələcək inkişaf modelini müəyyənləşdirdi. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi, avtomobil yollarının və digər strateji infrastruktur obyektlərinin inşası azad edilmiş torpaqların ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirdi.
Ağıllı kənd və ağıllı şəhər konsepsiyalarının tətbiqi isə bu quruculuq prosesinə müasir məzmun qazandırdı. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində həyata keçirilən layihə yeni yaşayış modelinin nümunələrindən biri kimi diqqət çəkdi. Burada müasir texnologiyaların, enerji səmərəliliyinin və sosial infrastrukturun bir araya gətirilməsi postmüharibə dövründə Azərbaycanın inkişaf prioritetlərini nümayiş etdirdi. Məqsəd yalnız keçmiş yaşayış məntəqələrini bərpa etmək deyil, həmin əraziləri daha müasir, təhlükəsiz və dayanıqlı yaşayış məkanlarına çevirməkdir.
Böyük Qayıdış prosesinin ən mühüm tərəfi insanların doğma torpaqlarına qayıtmasıdır. Onilliklər ərzində ata-baba yurdlarından ayrı düşmüş insanların yenidən öz evlərinə qayıtması Zəfərin humanitar və mənəvi nəticələrini daha aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bununla yanaşı, mina təhlükəsi, dağıdılmış infrastruktur və yaşayış şəraitinin tam bərpası kimi problemlər bu prosesin mərhələli şəkildə həyata keçirilməsini zəruri edir. Minatəmizləmə fəaliyyəti ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin olunması və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı üçün əsas şərtlərdən biridir.
Zəfər Gününün geosiyasi əhəmiyyəti də xüsusi təhlilə layiqdir. 2020-ci il müharibəsi Cənubi Qafqazda uzun illər mövcud olmuş status-kvonu dəyişdirdi. Azərbaycan öz hərbi və siyasi potensialını nümayiş etdirərək regionda yeni reallıqların formalaşmasında əsas aktorlardan birinə çevrildi. Türkiyənin Azərbaycana göstərdiyi siyasi və mənəvi dəstək, iki dövlət arasında müttəfiqlik münasibətlərinin möhkəmlənməsi regionun təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərən amillərdən oldu. 2021-ci il iyunun 15-də Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltdi.
Bununla yanaşı, Zəfər Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərinin güclənməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıdı. Azərbaycan beynəlxalq hüquqa əsaslanan ərazi bütövlüyü prinsipinin həyata keçirilməsi nümunəsini ortaya qoydu. Uzun illər kağız üzərində qalan BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin tələblərinin hərbi-siyasi vasitələrlə reallaşdırılması beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qorumaq məsuliyyəti məsələsini yenidən gündəmə gətirdi.
2023-cü il sentyabrın 19–20-də Azərbaycan Respublikasının Qarabağ bölgəsində həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin suverenliyi bütün ərazisində bərpa edildi. Bu hadisə 2020-ci ildə əldə edilmiş hərbi qələbənin ardınca Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam təmin olunması baxımından mühüm mərhələ oldu. 2023-cü il oktyabrın 15-də Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Xankəndi şəhərində, Xocalıda, Ağdərədə və digər ərazilərdə Azərbaycan bayrağını ucaltması dövlət suverenliyinin bərpasının rəmzi hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü.
2024-cü il fevralın 7-də keçirilən prezident seçkiləri Azərbaycanın bütün suveren ərazilərində təşkil olundu. Xankəndidə, Şuşada, Laçında və digər azad edilmiş ərazilərdə seçki məntəqələrinin fəaliyyət göstərməsi dövlət suverenliyinin praktiki və institusional təsdiqi baxımından əlamətdar hadisə idi. Bu, Zəfərdən sonra formalaşan yeni siyasi reallıqların dövlət idarəçiliyi müstəvisində də öz əksini tapdığını göstərirdi.
Zəfər Gününün gələcək nəsillərə çatdırılması da mühüm ictimai vəzifədir. Tarixi hadisələrin yalnız emosional ifadələrlə deyil, elmi faktlar, sənədlər və obyektiv təhlillər əsasında öyrədilməsi vacibdir. Məktəblərdə Zəfər Gününə həsr olunan dərslər, konfranslar, dəyirmi masalar və layihələr şagirdlərdə tarixi yaddaşın formalaşmasına, dövlətçilik şüurunun möhkəmlənməsinə və müasir Azərbaycanın keçdiyi inkişaf yolunun dərk edilməsinə xidmət edir. Xüsusilə müharibənin səbəblərinin, gedişinin, nəticələrinin və beynəlxalq hüquqi aspektlərinin öyrədilməsi gənc nəslin hadisələrə analitik yanaşmasını təmin edir.
Zəfər Gününün əhəmiyyəti keçmişin qürurverici hadisələrini xatırlamaqla yanaşı, gələcəyin məsuliyyətini də dərk etməkdədir. Müasir Azərbaycanın qarşısında dayanan əsas vəzifələrdən biri əldə edilmiş siyasi və hərbi nailiyyətləri davamlı iqtisadi inkişafa, sosial rifaha, elmi-texnoloji tərəqqiyə və regional əməkdaşlığa çevirməkdir. Azad edilmiş ərazilərdə quruculuq işlərinin davam etdirilməsi, əhalinin təhlükəsiz və layiqli yaşayışının təmin olunması, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin genişləndirilməsi və regionda uzunmüddətli sülhün formalaşdırılması bu strategiyanın əsas istiqamətləridir.
Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlarla yanaşı, mürəkkəb çağırışlar da mövcuddur. Regionda dayanıqlı sülhün təmin edilməsi, dövlət sərhədlərinin təhlükəsizliyinin qorunması, iqtisadi əlaqələrin inkişafı və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi ardıcıl siyasi yanaşma tələb edir. Bu baxımdan Zəfər yalnız keçmişdə qazanılmış bir uğur kimi deyil, gələcək inkişaf üçün siyasi, iqtisadi və mənəvi məsuliyyət yaradan tarixi hadisə kimi qiymətləndirilməlidir.
Nəticə etibarilə, 8 Noyabr Zəfər Günü Azərbaycan xalqının tarixində hərbi qələbənin, dövlət iradəsinin və milli həmrəyliyin təcəssümüdür. Bu qələbə uzun illər davam edən işğala son qoyulmasının, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının və regionda yeni siyasi reallıqların formalaşmasının əsasını qoydu. Zəfərin arxasında güclü dövlət quruculuğu, ardıcıl siyasi strategiya, müasir ordu, xalqın birliyi və minlərlə insanın fədakarlığı dayanır.
Zəfər Günü şəhidlərin əziz xatirəsinə ehtiram, qazilərin qəhrəmanlığına minnətdarlıq, müstəqil dövlətçiliyə sədaqət və gələcəyə inam günüdür. Bu tarix Azərbaycanın yalnız müharibədə qazandığı uğurun deyil, həm də öz tarixi taleyinə sahib çıxmaq əzminin ifadəsidir. 8 Noyabr xalqın yaddaşında əbədi yaşayacaq, çünki bu gün bir millətin uzun illər daşıdığı tarixi arzunun gerçəkləşdiyi, dövlətin öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təmin etmək yolunda mühüm mərhələni tamamladığı gündür.
Zəfər tarixdir, Zəfər məsuliyyətdir, Zəfər gələcək nəsillərə ötürüləcək dövlətçilik irsidir. Azərbaycanın müasir tarixində bu günün yeri yalnız 44 günlük müharibənin nəticələri ilə deyil, ondan sonra formalaşan yeni siyasi, iqtisadi və ictimai reallıqlarla da müəyyənləşir. Bu baxımdan 8 Noyabr Azərbaycan dövlətinin gücünün, xalqın birliyinin və milli iradənin tarixi təntənəsi kimi daim yaşayacaqdır.
Həsən Xələfov
Bakı şəhər 28 №-li tam orta məktəbin Tarix müəllimi
