Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə çıxışı ölkəmizin Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin mahiyyətini və gələcək inkişaf istiqamətlərini aydın şəkildə ortaya qoydu. Dövlət başçısının çıxışı yalnız mövcud əlaqələrin qiymətləndirilməsi baxımından deyil, həm də qarşıdakı dövr üçün regional əməkdaşlığın əsas prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıdı. Türkmənbaşı görüşü Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində yeni mərhələnin artıq formalaşdığını göstərən mühüm siyasi platformaya çevrildi. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlər ayrı-ayrı sahələr üzrə əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq daha geniş strateji tərəfdaşlıq məzmunu qazanır. Siyasi dialoq, qarşılıqlı investisiyalar, nəqliyyat bağlantıları, enerji əməkdaşlığı, rəqəmsal imkanlar və humanitar əlaqələr vahid regional əməkdaşlıq xəttinin ayrı-ayrı istiqamətlərini təşkil edir. Prezident İlham Əliyev çıxışının əvvəlində Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət formatında tamhüquqlu iştirakını xüsusi əhəmiyyət daşıyan tarixi qərar kimi qiymətləndirdi. Azərbaycanın ötən ilin noyabrında bu formata tamhüquqlu üzv kimi qoşulması ölkəmizin regionla əlaqələrinin hansı səviyyəyə yüksəldiyini göstərən mühüm siyasi göstəricidir. Bu qərarın yekdilliklə dəstəklənməsi isə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında formalaşmış yüksək qarşılıqlı etimadın ifadəsidir. Əslində, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin bugünkü səviyyəyə yüksəlməsi uzunmüddətli və məqsədyönlü xarici siyasətin nəticəsidir. Tarixi və mədəni yaxınlıq üzərində qurulan münasibətlər zaman keçdikcə siyasi və iqtisadi məzmunla zənginləşib. Qarşılıqlı yüksək səviyyəli səfərlərin intensivləşməsi, dövlət başçıları arasında müntəzəm dialoq və müxtəlif istiqamətlərdə həyata keçirilən birgə layihələr bu münasibətlərin strateji xarakter daşıdığını təsdiqləyir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinə xüsusi diqqət yetirməsi də təsadüfi deyil. Son illərdə iki qardaş ölkə arasında siyasi dialoq əhəmiyyətli dərəcədə fəallaşıb. Yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlərin artması, yeni əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və xalqlarımız arasında mənəvi yaxınlığı nümayiş etdirən layihələrin həyata keçirilməsi Azərbaycan-Türkmənistan əlaqələrinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə daxil olduğunu göstərir. Füzuli şəhərində Türkmənistanın təşəbbüsü ilə məscidin inşa edilməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Bu layihə yalnız tikinti layihəsi kimi deyil, iki qardaş xalqın mənəvi bağlılığının və qarşılıqlı ehtiramının simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasına verdiyi dəstək xalqlarımız arasındakı həmrəyliyin real ifadəsidir. Füzulidə Özbəkistan tərəfindən Mirzə Uluqbəy adına məktəbin, Qazaxıstan tərəfindən Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzinin, Ağdamda isə Qırğızıstan tərəfindən Manas adına məktəbin inşa edilməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında münasibətlərin yalnız siyasi və iqtisadi maraqlara əsaslanmadığını göstərir. Bu nümunələr gələcək nəsillərin yaddaşında dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin möhkəm izlərini formalaşdırır. Dövlət başçısının çıxışında iqtisadi əməkdaşlığın perspektivlərinə geniş yer ayrılması da diqqət çəkir. Son illərdə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında ticarət dövriyyəsinin əhəmiyyətli artımı münasibətlərin iqtisadi əsaslarının möhkəmləndiyini göstərir. Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə yüzlərlə şirkətin Azərbaycanda fəaliyyət göstərməsi də qarşılıqlı iqtisadi marağın genişləndiyini nümayiş etdirir. Lakin müasir mərhələdə yalnız ticarət dövriyyəsinin artırılması kifayət deyil. Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü yanaşma bundan daha geniş məzmun daşıyır. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri qarşılıqlı investisiyaları artırmalı, birgə istehsal müəssisələri yaratmalı, sənaye əməkdaşlığını genişləndirməli və birlikdə yeni bazarlara çıxmalıdırlar. Bu yanaşma münasibətlərin sadəcə alıcı-satıcı formatında deyil, istehsal və investisiya tərəfdaşlığı əsasında inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaratması bu istiqamətdə mühüm addımdır. Həmin fondların imkanlarından daha səmərəli istifadə olunması gələcəkdə yeni layihələrin həyata keçirilməsi, iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi və qarşılıqlı kapital qoyuluşlarının artırılması üçün geniş imkanlar yaradır. Belə əməkdaşlıq modeli həm Azərbaycanın, həm də Mərkəzi Asiya dövlətlərinin iqtisadi potensialını bir-birini tamamlayan imkanlara çevirə bilər. Türkmənbaşı görüşündə nəqliyyat məsələsinin ön plana çıxarılması isə Azərbaycanın regional siyasətində bu istiqamətin strateji əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədi. Xəzər dənizi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında təbii coğrafi məsafə olmaqla yanaşı, eyni zamanda onları birləşdirən mühüm nəqliyyat məkanıdır. Xəzərin hər iki sahilində formalaşan nəqliyyat infrastrukturu region ölkələrinin beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını genişləndirir. Azərbaycan son illərdə limanların, dəmir yollarının, avtomobil yollarının və hava limanlarının inkişafına böyük investisiyalar yönəldərək özünün tranzit imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu infrastruktur Azərbaycanın Şərqlə Qərb arasında mühüm bağlantı mərkəzinə çevrilməsində əsas amillərdən biridir. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin nəqliyyat imkanlarının Azərbaycan üzərindən Avropa bazarlarına çıxarılması isə bu əməkdaşlığın qarşılıqlı faydasını daha da artırır. Bu baxımdan Orta Dəhlizin əhəmiyyəti xüsusi qeyd olunmalıdır. Dünyada nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsinə ehtiyacın artdığı bir vaxtda Orta Dəhliz Avropa ilə Asiya arasında mühüm alternativ bağlantı kimi ön plana çıxır. Marşrut üzrə yükdaşımaların həcminin artması onun iqtisadi potensialının getdikcə genişləndiyini göstərir. Qarşıdakı əsas vəzifə isə bu marşrutun daha sürətli, səmərəli və rəqabətqabiliyyətli nəqliyyat sisteminə çevrilməsidir. Bu məqsədlə yalnız fiziki infrastrukturun inkişafı deyil, rəqəmsal imkanların genişləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. “Rəqəmsal İpək Yolu” ideyası tarixi İpək Yolunun müasir dövrdə yeni məzmun qazanmasının nümunəsidir. Əgər qədim dövrdə bu yol əsasən ticarət və mədəniyyət əlaqələrinin inkişafına xidmət edirdisə, bu gün onun müasir modeli yük, informasiya, texnologiya və rəqəmsal xidmətlərin hərəkətini də əhatə edir. Xəzərin dibi ilə fiber-optik xətlərin inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülən işlər də regional bağlantıların yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Bu layihələr Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında yalnız nəqliyyat deyil, həm də rəqəmsal körpülərin qurulmasına xidmət edir. Beləliklə, region ölkələri qarşılıqlı əlaqələrin fiziki coğrafiyasını rəqəmsal məkanla tamamlayırlar. Energetika isə Azərbaycan-Mərkəzi Asiya əməkdaşlığının digər strateji istiqamətidir. Azərbaycan uzun illər ərzində formalaşdırdığı enerji infrastrukturu və beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları ilə Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının dünya bazarlarına çatdırılmasında mühüm rol oynayır. Türkmənistan və Qazaxıstandan neftin Azərbaycan ərazisi vasitəsilə nəqlinin artması Xəzərin iki sahili arasında enerji əməkdaşlığının praktiki nəticələrindən biridir. Lakin enerji əməkdaşlığının gələcəyi yalnız ənənəvi enerji resursları ilə məhdudlaşmır. Dünyada yaşıl enerjiyə keçidin sürətləndiyi bir şəraitdə Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlıq yeni perspektivlər açır. Yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində görülən işlər regionun gələcək enerji xəritəsinin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Bu layihələrin əhəmiyyəti yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçülmür. Onlar eyni zamanda Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə, enerji bazarlarının şaxələndirilməsinə və qlobal enerji keçidinə uyğunlaşmasına xidmət edir. Bu baxımdan Azərbaycanın enerji siyasətində ənənəvi enerji imkanları ilə yaşıl enerji potensialının paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi ölkəmizin regional rolunu daha da artırır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında siyasi və iqtisadi sabitliyin xüsusi vurğulanması isə bütün bu layihələrin reallaşdırılması üçün əsas şərtin məhz sabitlik olduğunu göstərir. Nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, böyük investisiyaların cəlb edilməsi, enerji layihələrinin həyata keçirilməsi və yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması yalnız təhlükəsiz və proqnozlaşdırılan mühitdə mümkündür. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin inkişafında təhlükəsizlik məsələlərinin iqtisadi əməkdaşlıqla paralel nəzərdən keçirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sülh və sabitlik yalnız siyasi məqsəd deyil, həm də davamlı iqtisadi inkişafın əsas təminatıdır. Dövlət başçısının bu yanaşması regional əməkdaşlığın uzunmüddətli xarakter daşımalı olduğunu göstərir. Türkmənbaşı görüşünün mühüm nəticələrindən biri də Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlığın artıq konkret layihələr və institusional mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsidir. Görüşün yekununda qəbul edilən sənədlər tərəfdaşlığın siyasi iradə səviyyəsindən daha sistemli əməkdaşlıq mərhələsinə keçdiyini nümayiş etdirir. Bu gün Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanı birləşdirən amillərin sayı getdikcə artır. Tarixi və mədəni yaxınlıq siyasi etimadla, siyasi etimad iqtisadi əməkdaşlıqla, iqtisadi əlaqələr nəqliyyat və enerji layihələri ilə tamamlanır. Bütün bu istiqamətlər isə vahid regional əməkdaşlıq məkanının formalaşmasına xidmət edir. Azərbaycanın bu prosesdə mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmizin coğrafi mövqeyi onu Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında mühüm bağlantı məkanına çevirir. Bununla yanaşı, güclü iqtisadiyyat, inkişaf etmiş infrastruktur, enerji potensialı və fəal xarici siyasət Azərbaycanın regional əməkdaşlıq proseslərində təşəbbüskar mövqeyini möhkəmləndirir. Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşı görüşündəki çıxışı məhz bu reallığı əks etdirir. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərə yalnız mövcud imkanların istifadəsi kimi deyil, gələcək üçün yeni imkanların yaradılması kimi yanaşır. Birgə investisiyalar, sənaye layihələri, nəqliyyat dəhlizləri, rəqəmsal bağlantılar, enerji əməkdaşlığı və humanitar əlaqələr bu gələcəyin əsas dayaqlarıdır. Türkmənbaşı görüşü göstərdi ki, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlər artıq regional əməkdaşlığın mühüm sütunlarından birinə çevrilib. Bu əməkdaşlığın gücləndirilməsi həm iştirakçı dövlətlərin iqtisadi və siyasi imkanlarını artırır, həm də bütövlükdə Avrasiya məkanında yeni bağlantıların yaranmasına şərait yaradır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində qarşıdakı mərhələ daha böyük layihələrin, daha geniş iqtisadi tərəfdaşlığın və daha sıx siyasi dialoqun mərhələsi olacaq. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə olunan mövqelər də göstərir ki, Azərbaycan bu prosesdə fəal iştirak etməklə kifayətlənmir, eyni zamanda regional əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinin formalaşmasına öz töhfəsini verir. Bu mənada Türkmənbaşı şəhərində keçirilən 8-ci Məşvərət görüşü yalnız növbəti yüksək səviyyəli toplantı deyil, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında strateji tərəfdaşlığın gələcək konturlarını müəyyənləşdirən mühüm siyasi hadisə kimi yadda qalacaq. Siyasi etimadın iqtisadi gücə, iqtisadi əməkdaşlığın regional bağlantılara, regional bağlantıların isə ümumi inkişaf və sabitliyə çevrilməsi qarşıdakı dövrün əsas hədəflərindən biri olacaq.

Pirşağı qəsəbəsi,112 nömrəli tam orta məktəbin müəllimi Rufanə Vəliyeva.