Haqqında bəhs edəcəyimiz mövzu Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunmasından sonra ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündə aparılan mühüm və tarixi islahatlardan biridir. Bu addım həm regionun tarixi ədalətinin bərpası, həm də azad edilmiş torpaqlarda dövlət idarəçiliyinin daha çevik və səmərəli təşkili məqsədini daşıyır. Azərbaycanın minilliklərə söykənən dövlətçilik tarixi və Qarabağ regionunun qədim keçmişi fonunda bu qərar müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Siyasi-inzibati xronologiyaya nəzər saldıqda, bu ərazinin hələ qədim dövrlərdən bəri Azərbaycanın ayrılmaz bir parçası olduğu, Qarabağ xanlığı və sonradan Çar Rusiyası dövründə mühüm strateji mövqeyə sahib olduğu aydın görünür. Ağdərə, inzibati status baxımından sovet hakimiyyəti illərində, xüsusilə 1930-cu ildə Mardakert rayonu adı altında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin tərkibində süni şəkildə formalaşdırılmışdı. Regionun tarixi toponimlərinin bərpası prosesinin tərkib hissəsi olaraq, 1991-ci ildə rayonun tarixi Ağdərə adı rəsmən geri qaytarıldı. Lakin Birinci Qarabağ müharibəsinin yaratdığı reallıqlar və idarəetmənin optimallaşdırılması məqsədilə, 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən Ağdərə rayonu inzibati vahid kimi ləğv edildi və onun geniş əraziləri Tərtər, Kəlbəcər və Ağdam rayonları arasında bölüşdürüldü. Rayon mərkəzi olan Ağdərə şəhəri 1992-ci ilin yayında reallaşdırılan uğurlu hərbi əməliyyatlarla erməni işğalından azad edilsə də, 1993-cü ilin yayında yenidən işğal altına düşdü və təxminən otuz il ərzində separatçı qüvvələrin nəzarətində qaldı. Bu dövr ərzində ərazinin tarixi-mədəni irsi ciddi dağıntılara və saxtakarlaşdırmaya məruz qaldı.

İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra bölgədə yaranan yeni reallıqlar daxilində, 2023-cü ilin 19-20 sentyabr tarixlərində keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri regionun taleyində həlledici dönüş nöqtəsi oldu. Bu əməliyyat nəticəsində Ağdərə şəhəri və ətraf kəndləri separatçılardan tamamilə təmizləndi və oktyabrın 15-də Cənab Prezident İlham Əliyev tərəfindən şəhərdə dövlət bayrağı ucaldıldı. Dövlət suverenliyinin bütün ərazidə bərpasından dərhal sonra, Cənab Prezident İlham Əliyevin qanunvericilik təşəbbüsü əsasında 2023-cü ilin dekabrında qəbul edilən qanunla Ağdərə rayonu rəsmən yenidən bərpa olundu. Bu addım təkcə hərbi zəfərin hüquqi təsbiti deyil, həm də 1992-ci ildə dayandırılmış inzibati idarəçilik xronologiyasının yeni və müasir inkişaf mərhələsinə qədəm qoyması deməkdir. Tarixi xronologiyanın bu şəkildə tamamlanması Ağdərənin gələcək inkişafı üçün möhkəm tarixi və hüquqi təməl yaradır. Rayonun bərpası təkcə coğrafi sərhədlərin müəyyənləşməsi deyil, həm də Qarabağın iqtisadi potensialının sürətlə reabilitasiyası üçün həlledici rol oynayır. Zəngin yeraltı faydalı qazıntı yataqları, xüsusilə Qızılbulaq qızıl və Mehmana polimetal yataqları, həmçinin geniş meşə zolaqları və su resursları ilə zəngin olan Ağdərə rayonu, regional iqtisadiyyatın aparıcı qüvvələrindən birinə çevrilmək potensialına malikdir. Rayonun yaradılması həmçinin "Böyük Qayıdış" proqramının icrasını sürətləndirir, çünki bu inzibati status ərazidə infrastrukturun, yolların, yaşayış massivlərinin, məktəb və xəstəxanaların planlı və mərkəzləşdirilmiş şəkildə tikilməsinə birbaşa hüquqi və maliyyə zəmini yaradır. Keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına təhlükəsiz və sivil şəkildə qayıtması üçün Ağdərədə müasir "ağıllı kənd" və "ağıllı şəhər" konsepsiyaları əsasında yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Siyasi və hərbi baxımdan Ağdərə rayonunun bərpası Azərbaycanın bu regionda suverenliyinin sarsılmazlığının rəsmi nümayişidir və erməni işğalı dövründə süni şəkildə dəyişdirilmiş demoqrafik və mədəni mənzərənin silinərək regionun əsl tarixi kimliyinə qovuşmasını təmin edir.

Elxan İsmayılov

192 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin tarix müəllimi